اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً.

Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 272899
تعداد بازدید : 1938

شرح های نهج البلاغه 4

در میان شرحهای نهج البلاغه، بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة اثر علامة معاصر مرحوم شیخ محمدتقی تستری (= شوشتری) (م 1374 ه'. ش) یک اثر ممتاز و به لحاظ روش قطعاً بی نظیر است. این عالم فرزانه که در فقه، رجال و تراجم و حدیث صاحب نظر و دارای دهها جلد اثر تحقیقی در این سه حوزة معرفتی شیعی بوده و تا سنین کهولت، پرکار و پرتلاش به تتبع و پژوهش اشتغال داشت، با نگارش این شرح که در چهارده مجلد نسبتاً قطور انتشار یافته، به حق نقطة عطفی در شرح نویسی بر نهج البلاغه ایجاد کرد. او در آغاز کتاب خود ضمن ستایش نهج البلاغه و کلام امیرالمؤ منین7. به نقد و ارزیابی عالمانة نهج البلاغه پرداخته و برخی از تحریفهایی را که توسط سیدرضی در سخنان آن حضرت صورت گرفته، خاطرنشان می سازد. همچنین اشتباهات سیدرضی را در انتساب سخنانی به آن حضرت که براساس شواهد، مربوط به امیرالمؤ منین نیست، یادآور می شود. نیز برخی از موقعیتهای خطابه ها و کلمات آن حضرت را که سید اشتباهاً ذکر کرده برمی شمرد. بی تردید، چنین رویکردی به نهج البلاغه و سیدرضی پیش از علامه تستری در میان شارحان نهج البلاغه دیده نمی شود
           شرح نو اب لاهیجی

تألیف: ملامحمدباقربن محمد نواب لاهیجی اصفهانی از دانشمندان سدة سیزدهم هجری؛ شرح و ترجمه مفصلی است از نهج البلاغه که مؤ لف جلد اول آن را در سال 1225 و جلد دوم را در سال 1226 به پایان رسانیده است. این شرح را مؤ لف به نام فتحعلی شاه قاجار تألیف نموده است.

نسخ متعددی از این شرح در دست است و بار اول در سال 1317 ه'.ق در تهران به چاپ رسیده و در سال 1379 ه'.ش از سوی دفتر نشر میراث مکتوب در تهران در سه جلد به شکل زیبا و تحقیقی، مجدداً به چاپ رسیده است.

            شرح دنبلی خویی «الدرة النجفیة فی شرح نهج البلاغه الحیدریة»

تألیف: آیت الله شهیدمیرزا ابراهیم بن حسین دنبلی خویی (شهادت 1324 ه'.ق).(43)

مؤ لف شرحش را در دو جلد تألیف نموده و جلد اول آن را در سال 1273 در دهه دوم صفر و جلد دوم آن را در جمادی الاول 1291 به پایان رسانیده است. شرح وی گزیده ای از شرح ابن میثم بحرانی است. و نسخ متعددی از آن در دست است که جلد اول نسخه اصل مؤ لف در مدرسه نمازی خویی(44) و جلد دوم در کتابخانه آیت الله مرعشی(45) نگهداری می شود. این شرح در زمان حیات مؤ لف در تبریز به صورت سنگی به چاپ رسیده است. و اخیراً از طرف ادارة اوقاف چاپ مجدد و تحقیقی آن در دست انجام است

.

            منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة


در میان شرحهایی که در قرن سیزدهم هجری بر نهج البلاغه نگاشته شده منهاج البراعة اثر ارزنده علامة محقق مرحوم حاج میرزا حبیب الله هاشمی خویی، از جایگاه ویژه ای برخوردار است. این کتاب که یکی از گسترده ترین شرحهای نهج البلاغه بشمار می رود، شرحی از آغاز نهج البلاغه تا پایان خطبة دویست و بیست و هشتم بوده و در چهارده مجلد انتشار یافته است. علامة محقق معاصر استاد حسن حسن زادة آملی با نگارش تکلمه ای در پنج مجلد و مرحوم استاد محقق محمدباقر کمره ای نیز با نگارش دو مجلد دیگر به همان سبک و سیاق این شرح ناتمام را به اتمام رسانده اند. در نتیجه دورة کامل شرح دارای بیست ویک جلد بوده که محصول تلاش این سه عالم فرزانه است. لازم به یادآوری است که ناتمام ماندن شرح نهج البلاغة مرحوم خویی به علت وفات ایشان در سال 1324 ه'.ق بوده است.

مؤ لف در آغاز دیباچه ضمن ستایش از نهج البلاغه به سه شرح از شرحهای معروف (راوندی، ابن ابی الحدید و ابن میثم) اشاره و بطور اجمال به برخی از کاستی های آنها اشاره می کند. وی آنگاه انگیزة خود را از نگارش این شرح، فقدان شرحی درخور و شایسته بر نهج البلاغه دانسته و می گوید کوشیده است تا شرحی عرضه کند که دشواری های متن را آسان نموده و حجابهای فهم را بدرد، بین واژگان، ترجمان و اعراب جدایی انداخته و دقایق معانی و حقایق بیانی را آشکار سازد، مشکلات معانی را با بهترین بیان تبیین کند و معضلات مبانی نهج البلاغه را با بیانی متقن تفسیر نماید و در این راستا از قرآن کریم و روایات ائمة طاهرین بهره مند شده است. همچنین این شرح دارای ویژگی هایی است که در سایر شرحها نایاب یا کمیاب است:

-1 ضبط اعداد متن نهج البلاغه جهت تسهیل امر پژوهندگان،

-2 تقسیم خطبه ها و کلمات طولانی به چند قسمت،

-3 جداسازی میان لغت، معنی و اعراب و ذکر نکات لطف ادبی،

-4 شرح آمیخته با متن (شرح مزجی

5 - اشاره به مواردی که ابن ابی الحدید از جادة صواب خارج شده و نقد آرأ و دیدگاههای وی،

6 - اشاره به حوادث تاریخی مذکور در نهج البلاغه،

-7 ذکر سلسلة سند هریک از بخشهای نهج البلاغه.

مؤ لف سپس در مقدمه ای گسترده، به مهمترین مباحث بلاغی پرداخته و بیش از دویست صفحه را به این مباحث اختصاص داده است. سپس مختصری به شرح نام، القاب، کنیه ها و شمایل و صفات امیرالمؤ منین علی7 پرداخته و آنگاه به سیدرضی و نهج البلاغه می پردازد.

این شرح به زبان عربی فصیح نگاشته شده و از گسترة معلومات ادبی، روایی، قرآنی، تاریخی نویسنده حکایت می کند

.

            بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة


در میان شرحهای نهج البلاغه، بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة اثر علامة معاصر مرحوم شیخ محمدتقی تستری (= شوشتری) (م 1374 ه'. ش) یک اثر ممتاز و به لحاظ روش قطعاً بی نظیر است. این عالم فرزانه که در فقه، رجال و تراجم و حدیث صاحب نظر و دارای دهها جلد اثر تحقیقی در این سه حوزة معرفتی شیعی بوده و تا سنین کهولت، پرکار و پرتلاش به تتبع و پژوهش اشتغال داشت، با نگارش این شرح که در چهارده مجلد نسبتاً قطور انتشار یافته، به حق نقطة عطفی در شرح نویسی بر نهج البلاغه ایجاد کرد.

او در آغاز کتاب خود ضمن ستایش نهج البلاغه و کلام امیرالمؤ منین7. به نقد و ارزیابی عالمانة نهج البلاغه پرداخته و برخی از تحریفهایی را که توسط سیدرضی در سخنان آن حضرت صورت گرفته، خاطرنشان می سازد. همچنین اشتباهات سیدرضی را در انتساب سخنانی به آن حضرت که براساس شواهد، مربوط به امیرالمؤ منین نیست، یادآور می شود. نیز برخی از موقعیتهای خطابه ها و کلمات آن حضرت را که سید اشتباهاً ذکر کرده برمی شمرد. بی تردید، چنین رویکردی به نهج البلاغه و سیدرضی پیش از علامه تستری در میان شارحان نهج البلاغه دیده نمی شود.

وی در همین مقدمه و پس از ذکر مطالب فوق به اهم شرحهای نهج البلاغه پرداخته و از آن میان سه شرح ابن ابی الحدید، ابن میثم و خویی را به ترتیب بهترین شرحها می داند. با این همه، از دیدگاه علامه تستری، این شرحها ضمن داشتن نقاط قوت، خالی از ضعف نبوده و بر این اساس یک یک این شرحها مورد نقد اجمالی قرار می گیرند.

بدین ترتیب، وی تصمیم می گیرد تا شرحی جامع بر نهج البلاغه بنویسد که فاقد کاستی ها و کژی های شرحهای دیگر باشد. اما برخلاف سنت رایج در شرح نویسی، که براساس ترتیب خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار شرح صورت می گیرد، وی بر آن می شود تا طرحی نو در انداخته و با چشم پوشی از سنت ترتیب لفظی، براساس "ترتیب معنوی" شرح خود را سامان دهد. بدین سان این شرح نخستین شرح موضوعی مفصل بر نهج البلاغه است که در شصت فصل طراحی و تدوین شده است. این موضوعات عبارتند از:

توحید، آفرینش جهان، آفرینش فرشتگان، خلقت انسان (حضرت آدم علیه السلام)، نبوت عامه و خاصه، امامت عامه و خاصه، ملاحم و مغیبات، دانش امیرالمؤ منین7 و دیگر سجایای اخلاقی آن حضرت، تفسیر آن حضرت از آیات قرآن کریم، قضاوتها، پاسخهای مثل گونة امیرالمؤ منین7، زهد و بی اعتنایی امام به دنیا، التزام علی7 به حق و عدالت، دعاها، شگفتیهای جهان آفرینش، دانشهای ستوده و ناپسند، رهنمودهای آن حضرت به خلیفة دوم، دوستی و دشمنی او، شجاعت و شهامت وی، دوستان و دشمنان امام، سرزنشهای او نسبت به کارگزاران خود، پیمان و تقیة آن حضرت، گله ها و شکایتهای ایشان، کاستی های مردمان و اختلاف آنان، قضا و قدر، سخنان جامع آن حضرت در مسائل دین و دنیا، آنچه به عمر و عثمان مربوط می شود، موضوع بیعت آن حضرت، داستان جمل، داستان صفین، حادثة نهروان، غارتها، مقتل آن حضرت و وصیت های ایشان، مرگ، نکوهش دنیا، قیامت و بهشت و دوزخ، آنچه یک بنده نسبت به پروردگار خود باید انجام دهد. اسلام و ایمان و تقوی و کفر و نفاق، قرآن کریم، عبادات و معاملات و خیر و شر، فضایل و مکارم اخلاقی، صفات نکوهیده و پسندیده، آداب معاشرت، دوستان، شادباش و تسلیت، آداب جنگ، نکوهش شامیان و ستایش کوفه، انصار و گروههای قریش، استسقأ و قربانی، اقبال و ادبار، فتنه ها و بدعتها، عقل، قلب و دل، حقایق، فقر، زنان، شیطان و بالاخره موضوعات پراکنده.

هریک از این موضوعات شصت گانه دارای زیر موضوعات متعدد بوده که شمارش بیان آنها در این گفتار کوتاه نمی گنجد.

از ویژگی های برجستة این کتاب، معرفی نسخه های گوناگون نهج البلاغه و اشاره به اشتباهات، تصحیفها و تنظیمهای مختلف این نسخه ها و بالاخره داوری دربارة میزان اعتبار این نسخه ها است.

مؤ لف همچنین اشاره می کند در برخی از شرحها، قسمتی از شرح به عنوان متن یا بالعکس قلمداد شده است.

مؤ لف در مقدمه یادآور شده که امانت در نقل را رعایت خواهد کرد و هر مطلبی که مربوط به دیگران باشد، به خود نسبت نخواهد داد چراکه این کار را نوعی "سرقت" می داند. و نتیجه می گیرد که اگر مطلبی به کسی نسبت داده نشده باشد، از خودِ او است.

روش علامه تستری در شرح بدین گونه است که در هر فصل و در پی هر عنوان که بخشی از خطبه یا کلام آن حضرت را نقل می کند، نخست به اختلاف روایت لغات و جملات در شرح ها پرداخته، سپس صورت صحیح آن لغت یا جمله را با استناد به آیات و روایت صحیح، بطور مستند شرح می دهد.

بطور کلی امتیازات بهج الصباغه را می توان در موارد ذیل برشمرد:

-1 موضوعی بودن شرح که بدان اشاره شد.

-2 نگرش انتقادی به برخی از شرحهای پیشین از جمله شرح ابن ابی الحدید و شرح ابن میثم.

-3 تصحیح متن نهج البلاغه، براساس متن منتشره از سوی شیخ محمد عبده مصری و اقدام به تطبیق این متن با چند متن دیگر از جمله متن نهج البلاغة ابن ابی الحدید، ابن میثم و یک متن خطی.

-4 مستندسازی روایات نهج البلاغه براساس متون قبل از تألیف نهج البلاغه. علامه با کوششی درخور توجه تلاش کرده است تا منابع روایات نهج را یافته و متن خود را با متون قبل از نهج البلاغه تطبیق دهد.

5 - گستردگی موضوعات مورد بحث. علامه با انتخاب 60 عنوان اصلی که هرکدام دربردارندة چندین عنوان فرعی است اهم موضوعات این کتاب شریف را به بحث گذاشته است. این موضوعات هریک جلوه ای از نهج البلاغه را نشان داده و بیانگر دامنة وسیع این دائرة المعارف عرفان، حکمت، سیاست و فلسفه و کلام است.

6 - توجه به ظرائف حوادث تاریخی. احاطة علامه بر مباحث تاریخی موجب گردیده تا درمورد حوادث تاریخی با دقت سخن گفته و خطاهای شارحان پیشین را نشان دهد.

-7 بی طرفی علمی در نقد و بررسی. علامه بدون تعصب و جانبداری از مذهبی خاص، نقدهای علمی خود را بر سخنان شارحان گذشته مطرح نموده و ضمن برشمردن محاسن آنان، معایب آشکار را نیز مطرح می نماید.

با این همه، نباید از ذکر چند کاستی در این شرح ارجمند غفلت ورزید:

-1 این شرح، براساس گرایشات و توانائیهای علمی مؤ لف، بیشتر شرحی "نقلی" است و علیرغم معارف گسترده و عمیق عقلی و فلسفی در نهج البلاغه، شرح مذکور کمتر صبغة عقلی دارد.

-2 هرچند فصلهای شصت گانه بیشترین تنوع موضوعی را دارند. اما ترتیب منطقی خاصی در این چینش مشهود نیست.

-3 چاپ نخست کتاب با اسلوب ویرایشی کنونی سازگار نبوده و هرچند در چاپ دوم بسیاری از کاستی های چاپ نخست برطرف گردیده، اما برخی از خدمات ویرایشی دیگر هنوز در کتاب وجود ندارند. از جمله فهرستهای لازم، اعراب گذاری آیات و روایات، توضیح لغات دشوار و دیریاب، که امید است با همت بنیاد نهج البلاغه این کاستی ها در چاپهای آینده برطرف گردد.

            شرح شیخ محمد عبده مصری

در میان علمای معاصر اهل سنت، شیخ محمد عبده مصری مفتی اسبق مصر و از شاگردان سیدجمال الدین اسدآبادی، در پی آشنایی با نهج البلاغه توسط سید، و به ترغیب او، با تأمل در مضامین و معارف آن، کوشید تا این کتاب را به جامعة مصر معرفی کند. او در مقدمة خود بر نهج البلاغه می نویسد اصلاً این کتاب را نمی شناخته و نسبت به آن آگاهی نداشته است، اما هنگامی که از وطن دور بوده بر اثر برخوردی، با این کتاب آشنا شده، آن را مطالعه کرده و سخت در شگفتی فرورفته است و احساس می کند که به گوهری گرانبها دست یافته است. بر این اساس تصمیم می گیرد تا با انتشار نهج البلاغه آن را به توده مردم عرب معرفی کند.

شرح شیخ محمد عبده، بیشتر حاوی الفاظ مشکل و واژگان غریب نهج البلاغه است. با این همه، این شرح در جهان عرب از شهرت بسزایی برخوردار بوده و بارها در مصر، لبنان و ایران تجدیدچاپ شده است


            ترجمه و تفسیر نهج البلاغه


در میان شرحهای متعددی که در عصر حاضر بر نهج البلاغه نگاشته شده، یکی از مهمترین شروح، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه اثر استاد علامه مرحوم شیخ محمدتقی جعفری (م 1377 ه'.ش) است.

این دانشمند فرزانه که عمری را به بررسی آرأ و اندیشه های متفکران و فیلسوفان و عارفان شرق و غرب گذرانده و دهها اثر ارزشمند را پدید آورده بود، در دو دهة اخیر عمر پربار خویش، تمامی وجهة همت خود را مصروف ترجمه و شرح نهج البلاغه کرده بود و حاصل این کار بسیار ارزنده - اما متأسفانه ناتمام - تاکنون در 27 جلد عرضه شده است.

استاد جعفری به علت نوع بینش عمیق و همه جانبه ای که داشت کوشید در این تفسیر، ابعاد مختلف فلسفی، کلامی، عرفانی، فقهی، حقوقی، جامعه شناختی، فلسفة سیاسی، فلسفة حقوقی، و روانشناختی کلام مولی امیرالمؤ منین را دریابد. توجه به همین ابعاد است که شرح استاد را از سایر شروح گذشته و معاصر، متمایز می گرداند. اهم ویژگی های شرح و ترجمة استاد به قرار ذیلند:

-1 بی شک در میان شرحهای متعددی که بر نهج البلاغه به زبانهای گوناگون نگاشته شده، شرح استاد، از لحاظ کمیت، گسترده ترین است. و اگر این کار ارزشمند با همین روش به پایان می رسید به حدود 40 جلد بالغ می شد.

-2 ویژگی دیگر این که این شرح به زبان پارسی رسا و روان عرضه شده و برای خوانندگان فارسی زبان دارای جذابیت قلمی خاصی است.

-3 ترجمة متن نهج البلاغه - باتوجه به احاطة گستردة استاد جعفری بر دو زبان عربی و فارسی - بسیار خوب، دقیق و روان است. این ترجمه هرچند تحت اللفظی نیست، اما با تقید به متن، به سهولت مراد و مقصود صاحب کلام را بیان کرده و با استفاده از کلمات توضیحی، تعقیدات متن را برطرف کرده است.

-4 استاد در مواجهه با متن نهج البلاغه می کوشد تا با درنظر گرفتن شرایط زمانی، مکانی، قرینه های لفظی و غیرلفظی، درک مخاطبان مستقیم کلام مولی7 و موقعیت تاریخی آنان، و معنایی که از کلام آن حضرت در ذهن آنان نقش می بندد، نزدیکترین تفسیر و شرح را در اختیار خواننده قرار دهد.

5 - توجه به سند سخنان امام7 و اثبات موثق بودن آنچه در نهج البلاغه گردآوری شده، از دیگر امتیازات این شرح است. استاد با پیگیری اسناد می کوشد تا خواننده را مطمئن سازد که بدون تردید آنچه را که در نهج البلاغه گرد آمده، از آنِ امام7 بداند.

6 - عبور از ظواهر الفاظ و بسنده نکردن به شرح زیباییهای لفظی و ادبی نهج البلاغه و تلاش برای دریافت عمق اقیانوس کلام مولی7 نیز از دیگر ویژگی های این اثر تاریخی است. شرح استاد دربردارندة موشکافی ها و غواصی های ویژه ای است که در سایر شروح نمی تواند آنها را یافت.

-7 استاد بر آن است که در فهم کلام امیرالمؤ منین7 نمی توان از قرآن کریم و کلمات و روایات نبوی6 چشم پوشید. لذا در جای جای این شرح، استناد به قرآن کریم و روایات به چشم می خورد که منبعی ارزشمند برای شناخت نهج البلاغه است.

8 - از ویژگی های برجستة این شرح، اختصاص یک جلد کامل (جلد اول) با بیش از سیصد صفحه، به شناخت امیرالمؤ منین7 از ابعاد مختلف است. این جلد که به عنوان مقدمة شرح نهج البلاغه می باشد، به موضوع "رسالت انسانی و شخصیت علی7" می پردازد و می کوشد تا زوایای ناشناخته یا کم شناختة شخصیتی آن حضرت را در قالب جملات و کلماتی دلنشین و با استفاده از آرأ اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان و نیز در پرتو قرآن کریم و روایات نبوی و همچنین سخنان خودِ آن حضرت را بررسی نماید.

در حقیقت اگر سایر مجلدات، کوششی است گسترده در جهت فهم "کلام" مولی7، این جلد تلاشی است شایسته در جهت شناسایی خود آن حضرت. والحق باید گفت استاد با نگاهی روان شناسانه توفیقات زیادی در این عرصه داشته است. استاد جعفری از میان نامه های امام علی7 نیز به شرح و تفسیر عهدنامه مالک اشتر پرداخته که به صورت مستقل و با عنوان «حکمت اصول سیاسی اسلام» چاپ شده است.

این بود توضیحات مختصری دربارة حدود بیست شرح مشهور و معروف نهج البلاغه، اما دربارة دیگر شروح نهج البلاغه به مصادر زیر مراجعه شود:

-1 خاتمه مستدرک الوسایل، محدث شهیر میراز حسین نوری ص 513 که تعداد 26 شرح را نام برده است.

-2 اعیان الشیعه، سیدمحسن امینی عاملی ج 8 ص 245 که 31 شرح را یاد کرده است.

-3 کتاب «ماهو نهج البلاغه» سیدهبة الدین شهرستانی (متوفای 1386 ه'.ق) که 45 شرح را یاد کرده است.

-4 فهرست کتابخانه عمومی معارف، تألیف عبدالعزیز جواهرالکلام که 51 شرح را ذکر نموده است.

5 - فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار، شیخ ضیأالدین ابن یوسف حدائقی شیرازی، ج 2، ص 124 - 139 که 66 شرح را یاد کرده است.

6 - الغدیر، علامه امینی در جلد چهارم در شرح حال سیدرضی، 89 شرح را یاد کرده است.

-7 مقدمه کتاب "شرح نهج البلاغه لشارح من القرن الثامن" از شیخ عزیزالله عطاردی که 83 شرح را ذکر نموده است.

8 - مصادر نهج البلاغه، سیدعبدالزهرأ خطیب که 101 شرح را یاد کرده است.

-9 الذریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آغابزرگ تهرانی ج 14 ص 111 - 161 که 148 شرح را یاد کرده است.

-10 شروح نهج البلاغه، شیخ حسین جمعه که 210 شرح را یاد نموده است.

اما دربارة کتابهای مربوط به نهج البلاغه اعم از شرح تمام کتاب یا ترجمه آن یا شرح برخی خطب آن به موارد زیر مراجعه شود:

-1 کتابنامه نهج البلاغه، تألیف رضا استادی که در آن 370 کتاب مربوط به نهج البلاغه ذکر شده است.

-2 کتاب شناسی نهج البلاغه، مقاله ای از آقای محمدمهدی علیقلی(46) که در آن دربارة نهج البلاغه به تفکیک موضوع مصادر و کتابهای مربوطه ذکر گردیده بدین ترتیب:

شروح (123 شرح)، ترجمه های فارسی (65 ترجمه)، ترجمه به زبانهای انگلیسی (9 ترجمه)، به زبان اردو (13 ترجمه)، دیگر زبانها (16 ترجمه)، برگزیده های نهج البلاغه (56 کتاب) برگزیده به زبانهای مختلف دنیا (10 کتاب)، شروح تک نگاری برای خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار (248 کتاب)، و دربارة موضوعات دیگر مربوط به نهج البلاغه حدود 242 اثر را معرفی نموده است.

 

            پی نوشت ها


.1 سیدعبدالعزیز طباطبائی، فی رحاب نهج البلاغه، مجله تراثنا، ش 35 و 36 ص 160)

.2 آقابزرگ تهرانی، الذریعه ای تصانیف الشیعه 14/143، سید عبدالعزیز طباطبائی فی رحاب نهج البلاغه (تهرانشناسی 35 - 36) ص 170.

.3 فهرست نسخه های خطی کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی ج 1 ص 302 نسخه شمارة 273، نسخة دیگری که از روی نسخه سیدفضل الله تحریر شده، نسخة شمارة 1190 کتابخانة رضا در رامپور هند نگهداری می شود و فیلم آن به شمارة 5046 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود. (فهرست میکروفیلمهای کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران 3/526).

.4 سیدعبدالعزیز طباطبائی، نهج البلاغه عبدالقرون، (تراثنا ش 37 ص 152)

.5 برای شرح حال وی رک: تراثنا، ش 37 صص 154 - 187.

.6 فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه قدس رضوی ج 5 ص 171 این نسخه را تاج کرمانی تحریر نموده و در 14 صفر 705 به پایان رسانیده است.

.7 نهج البلاغه عبرالقرون، تراثنا، ش 38 و 39 ص 264 و 265.

.8 برای شرح حال وی رک: سیدعبدالعزیز طباطبائی، نهج البلاغه عبدالقرون، (چاپ شده در مجله تراثنا ش 37 و 38 صص 302 - 319).

.9 در مورد وی بنگرید به: ابن کثیر، البدایة والنهایة ج 13 ص 119؛ مقریزی، السلوک ج 1، ص 407؛ ابن شاکر، فوات الوفیات ج 1، ص 248.

.10 در مورد این شرح بنگرید به: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 2، ص 620.

.11 فهرست کتابخانة ملی، ج 4 ص 360.

.12 فهرست کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، ج 2 ص 253.

.13 آغا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 2 ص 87.

.14 همان، ج 13 ص 134.

.15 همان، ج 14، ص 126.

.16 عبدالزهرا خطیب، مصادر نهج البلاغه، ج 1 ص 218.

.17 تهرانی، همان، ج 12 ص 210.

.18 خطیب، همان، ج 1 ص 220.

.19 همان، ج 1 ص 219.

.20 تهرانی، همان، ج 14 ص 255.

.21 خطیب، همان، ج 1 ص 220.

.22 گزارشی از این اشتباهات را می توان در فصل های 34 و 60 بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه ملاحظه کرد.

.23 در رابطه با شرح ابن ابی الحدید، نوشته آقای صادق حسن زاده مراغی، چاپ شده در کتاب نهج البلاغه از منظر فرزانگان صص 187 - 212 مراجعه شود.

.24 در مورد ذیل بنگرید به: دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 4 ص 716؛ نیز طبقات اعلام الشیعه، روضات الجنات، قصص العلمأ، ریاض العلمأ.

.25 برای نمونه بنگرید به: منهاج البراعة، ج 1 ص 6.

.26 رجال العلامة الحلی، قم، منشورات دضی، ص 47

.27 الذریعه 14/124، قم 1959

.28 کشف الحجب والاستار، ص 496 / قم 2783، سیداعجاز حسین نیشابوری.

.29 خوانساری، روضات الجنات، ص 172

.30 رسایل خطی فارسی، دفتر دوم، ص 51 - 69

.31 رسول جعفریان، تاریخ تشیع، ج 2 ص 664.

.32 کاوشی در نهج البلاغه، ص 64 و مقالات کنگره سوم و چهارم بزرگداشت نهج البلاغه، ص 284 مقاله "شارحان نهج البلاغه".

.33 برای شرح حال ابن عتایقی رک: مجله وقف میراث جاویدان، ش 25 و 26، ص 94 - 96 و برای آثار وی رک به مجله آئینه پژوهش (ش 48 آذر و دی 1376 ه'.ش ص 98 - 104).

.34 برای نمونه شرح ابن عتایقی به مجله وقف میراث جاویدان ش 25 و 26 ص 97 - 98.

.35 برای شرح حال و آثار الهی اردبیلی به مقاله دکتر محمدرضا برزگر خالقی در مجله وقف میراث جاویدان ش 9 (بهار 1374 ش) ص 132 - 143 رجوع شود.

.36 فهرست نسخه های کتابخانه مجلس شورای اسلامی ج 26 ص 161.

.37 الذریعه 14/128.

.38 تهران: چاپ اسلامیه، 1380 ق.

.39 فصلنامه علوم حدیث، ش 18 (زمستان 1379 ش) ص 230.

.40 الذریعه 3/161 و 14/145

.41 الذریعه 6/284 و 14/145 و فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه سپهسالار 2/60.

.42 الذریعه 14/145.

.43 برای شرح حال مؤ لف رک: صدرائی خویی، سیمای خوی، صص 178 - 183.

.44 فهرست نسخه های خطی مدرسه نمازی خوی ص 146، نسخه شماره 294 و 295 و 296

.45 فهرست نسخه های خطی کتابخانه حضرت آیت ا... مرعشی ج 12 نسخه شماره 4419.

.46 مجله وقف میراث جاویدان، ش 25 و 26 (ویژه نهج البلاغه) بهار و تابستان 1378 ش، صص 145 - 161 و نهج البلاغه از منظر فرزانگان (ویژه نامه شماره 2)، 1379 ش ص 249 - 336


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :